Litery przy witaminach nie opisują ich budowy chemicznej. To ślad historii nauki – kolejne składniki odkrywano i opisywano na początku XX wieku, nadając im oznaczenia w przybliżonej kolejności odkryć. Dlatego dziś obok witaminy A, C czy D mamy rozbudowaną grupę B, luki w alfabecie i równolegle używane nazwy chemiczne.
Skąd wzięła się nazwa „witamina”?
Na początku XX wieku badacze zauważyli, że pożywienie zawiera nie tylko białka, tłuszcze, cukry i składniki mineralne. Do prawidłowego funkcjonowania organizmu potrzebne były także niewielkie ilości innych substancji. Początkowo nie znano ich struktury chemicznej, więc opisywano je według działania i kolejności odkrywania.
Jednym z pionierów tych badań był polski biochemik Kazimierz Funk. W 1912 roku zaproponował termin „witamina”, utworzony od łacińskiego vita, czyli „życie”, oraz „amina”, określającego grupę związków chemicznych. Funk badał między innymi substancje związane z zapobieganiem chorobie beri-beri i uważał, że należą one do amin.
Druga część tej nazwy okazała się z czasem nie w pełni trafna, ponieważ nie wszystkie witaminy są aminami. Sam termin jednak się przyjął. Gdy izolowano kolejne składniki, zaczęto oznaczać je literami alfabetu. Nie był to z góry zaplanowany system, lecz wygodny zapis roboczy, który powstawał razem z rozwojem badań.
Dlaczego witaminy mają litery?
Litery ułatwiały odróżnianie nowych substancji, zanim naukowcy poznali ich dokładną budowę. Pierwszym odkrytym związkom przypisywano kolejne oznaczenia, lecz wyniki badań często się zmieniały. Czasami okazywało się, że jedna „witamina” jest w rzeczywistości mieszaniną kilku substancji. Innym razem uznawano, że dany związek nie jest niezbędnym składnikiem diety albo należy do już opisanej grupy.
Współczesne nazwy chemiczne są precyzyjniejsze. Przykładowo witamina C to kwas askorbinowy, witamina B1 to tiamina, a witamina B12 – kobalamina. Nazwa literowa jest łatwa do zapamiętania i nadal używana w żywieniu oraz komunikacji z pacjentami, natomiast chemiczna dokładniej wskazuje konkretną substancję.
Skąd luki w alfabecie i podgrupy witaminy B?
Najwięcej zamieszania powstało wokół witamin z grupy B. Początkowo sądzono, że jest to jedna substancja, później wyodrębniono z niej wiele różnych związków. Dlatego pojawiły się oznaczenia takie jak B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9 i B12. Numery nie oznaczają kolejności w jednej, współcześnie uporządkowanej serii chemicznej. Są pozostałością po historycznych etapach badań.
Część dawnych oznaczeń usunięto, gdy zaklasyfikowano dane substancje inaczej albo stwierdzono, że nie spełniają definicji witaminy. Przykłady takich zmian przedstawia lista:
- B4 – oznaczenie stosowane dawniej wobec różnych substancji, które nie tworzą dziś uznanej witaminy;
- B7 – historycznie używane w różnych znaczeniach, obecnie najczęściej oznacza biotynę, choć spotyka się też inne tradycje numeracji;
- B8 – dawne oznaczenie związane z substancjami, które nie są obecnie uznawane za witaminę;
- B17 – nazwa stosowana dla amigdaliny, która nie jest witaminą, mimo że bywała tak reklamowana.
Niektóre numery mogą więc występować w dawnych publikacjach lub materiałach popularnonaukowych, ale nie należą do współczesnego, oficjalnego zestawu witamin. To właśnie przeklasyfikowania stworzyły wrażenie, że alfabet witamin jest nieciągły.
| Nazwa literowa | Nazwa chemiczna | Status |
|---|---|---|
| Witamina A | Retinol | Utrwalona nazwa grupy związków o aktywności witaminy A |
| Witamina B1 | Tiamina | Samodzielna witamina z grupy B |
| Witamina C | Kwas askorbinowy | Utrwalona nazwa zwyczajowa i chemiczna |
| Witamina D | Kalcyferole, między innymi cholekalcyferol | Grupa spokrewnionych związków |
| Witamina E | Tokoferole i tokotrienole | Grupa związków o podobnej aktywności |
Tabela pokazuje, dlaczego oznaczenie literowe nie zawsze odpowiada jednej cząsteczce. W części przypadków litera opisuje grupę pokrewnych związków, a dopiero nazwa chemiczna wskazuje konkretną substancję.
Dlaczego nauka używa nazw chemicznych?
Nazwy literowe są krótkie i wygodne, ale nie zawsze jednoznaczne. Nazwa chemiczna pozwala określić strukturę, odmianę związku lub jego aktywną formę. Ma to znaczenie w biochemii, farmacji i badaniach laboratoryjnych, gdzie samo oznaczenie „witamina B” byłoby zbyt ogólne.
Najprościej traktować system literowy jako historyczną mapę odkryć. Litery przypominają, w jakiej kolejności naukowcy poznawali poszczególne składniki, lecz nie tworzą kompletnej systematyki chemicznej. Dlatego witamina C może być jednocześnie kwasem askorbinowym, a B1 – tiaminą. Obie nazwy są poprawne, ale służą innym celom.
